VAN GOGH — czuć świat mocniej

Są książki, które człowiek czyta, odkłada na półkę i zapomina.

I są książki, które zostają gdzieś pod skórą.

Nie dlatego, że pamięta się z nich wszystkie fakty, daty, miejsca, nazwiska. Czasem pamięć jest o wiele bardziej tajemnicza. Zostaje nie informacja, ale temperatura. Kolor. Napięcie. Jakiś wewnętrzny ślad, który po latach nagle się odzywa, gdy człowiek zobaczy obraz, usłyszy nazwisko, zobaczy żółte pole albo ciemnoniebieskie niebo z gwiazdami, które nie świecą spokojnie, tylko wirują, jakby cały wszechświat miał gorączkę.

Dla mnie taką książką była kiedyś Pasja życia.

Byłem młody, na studiach, czyli w tym wieku, kiedy człowiek niby już jest dorosły, ale w środku jeszcze wszystko jest miękkie, chłonne i bardzo podatne na olśnienia. To jest dziwny czas. Człowiek udaje przed sobą, że rozumie świat, a jednocześnie wystarczy jedna książka, jeden film, jedna rozmowa, jedna twarz w pociągu, żeby coś w nim przestawiło się na całe lata.

Pasja życia Irvinga Stone’a była dla mnie właśnie takim przestawieniem zwrotnicy.

Nie pamiętam jej dzisiaj jak podręcznika. Pamiętam ją raczej jak ogień. Jak historię człowieka, który nie potrafił żyć połowicznie. Jak biografię, która bardziej niż biografią była opowieścią o oddaniu. O tym, że można wejść w swoje powołanie tak głęboko, że ono nie jest już zajęciem, karierą, hobby ani nawet talentem. Staje się losem.

I może dlatego Van Gogh wraca do mnie po latach nie jako „sławny malarz”, nie jako nazwisko z muzeum, nie jako reprodukcja na ścianie, ale jako ktoś, kto przypomina, że można czuć świat mocniej.

Ten napis z obrazu — „VAN GOGH — czuć świat mocniej” — jest dla mnie bardzo trafny.

Bo u Van Gogha nie chodzi tylko o malowanie. Chodzi o temperaturę istnienia.

O to, że słońce nie jest po prostu żółtą kulą na niebie. Ono może być wydarzeniem. Może palić, ogrzewać, ranić, budzić, oślepiać, prowadzić. Pole pszenicy nie jest tylko polem. Jest oceanem światła. Drzewo nie jest tylko drzewem. Jest gestem ziemi w stronę nieba. Krzesło nie jest tylko krzesłem. Jest samotnością. Para butów nie jest tylko parą butów. Jest całą drogą człowieka.

I to mnie w nim porusza najbardziej.

Ta zdolność, by zwykłym rzeczom przywrócić duszę.

Dzisiaj bardzo łatwo patrzeć i nie widzieć. Wszystko płynie przed oczami: ekran, wiadomości, zdjęcia, twarze, miejsca, obrazy, powiadomienia, cudze życia, cudze sukcesy, cudze dramaty. Świat jest coraz bardziej widoczny, a jednak coraz mniej obecny. Patrzymy dużo, ale czujemy mało. Mamy oczy przemęczone od obrazów, ale duszę spragnioną prawdziwego widzenia.

Van Gogh jest dla mnie lekarstwem na takie ślepe patrzenie.

On nie pozwala przejść obojętnie obok światła. Nie pozwala powiedzieć: „to tylko słoneczniki”. Nie pozwala uznać nocy za czarne tło. U niego noc oddycha. Niebo wiruje. Gwiazdy mają puls. Kolory nie są dekoracją, ale emocją. Linie nie są spokojne, bo świat nie jest spokojny. Wszystko w jego obrazach wydaje się żywe, nawet jeśli przedstawia najprostsze rzeczy.

A może szczególnie wtedy.

Myślę, że Van Gogh nie malował „ładnie”. On malował tak, jakby chciał ocalić intensywność chwili, zanim świat znowu zamieni ją w banał.

Poranek.

Słońce.

Pole.

Mały pokój.

Krzesło.

Twarz człowieka.

Drzewo przy drodze.

Kawiarnia nocą.

Buty.

Gałąź migdałowca.

Gdy wypowiadam te słowa, są proste. Prawie nic nie znaczą. Ale gdy patrzę na jego obrazy, nagle zwykłość staje się ogromna. Jakby ktoś podkręcił wewnętrzne światło rzeczy. Jakby świat mówił: „Spójrz jeszcze raz. Nie przechodź tak szybko. Tu też jestem”.

I może właśnie to jest dla mnie niedzielna lekcja Van Gogha.

Nie trzeba od razu wielkich objawień. Czasem wystarczy zobaczyć, że dzień naprawdę się budzi. Że światło na ścianie ma swój charakter. Że kawa paruje inaczej niż wczoraj. Że żółty nie jest tylko kolorem, ale stanem duszy. Że niebo nad jeziorem nie jest tłem dla naszych spraw, lecz rozmową, do której zostaliśmy zaproszeni.

Van Gogh uczy mnie zachwytu niegrzecznego.

Nie takiego eleganckiego, muzealnego, wypolerowanego. Raczej zachwytu trochę gorączkowego, trochę nieporadnego, trochę dziecięcego. Zachwytu, który nie pyta, czy wypada. Zachwytu, który mówi: „Ja to czuję. Może za mocno. Może dziwnie. Ale czuję”.

A ja lubię ludzi, którzy czują.

Może dlatego, że sam przez życie próbuję zrozumieć, co to znaczy czuć naprawdę, a nie tylko reagować. Jest różnica między emocją, która nas rozrzuca, a czuciem, które nas pogłębia. Van Gogh był dla mnie zawsze kimś na granicy. Człowiekiem, który nie umiał się od świata oddzielić grubą szybą. Wszystko do niego docierało. Światło, twarze, bieda, samotność, wiara, praca, głód sensu, potrzeba miłości, odrzucenie, nadzieja, krajobraz.

Może płacił za to ogromną cenę.

Ale nie chcę dzisiaj pisać o nim tylko przez cierpienie.

To byłoby zbyt łatwe i chyba niesprawiedliwe. Świat bardzo chętnie zamienia Van Gogha w romantyczny symbol szaleństwa, artysty niezrozumianego, człowieka z odciętym uchem, geniusza, który za życia nie został doceniony. Wszystko to jest częścią jego opowieści, ale gdy redukujemy go do tragedii, odbieramy mu to, co najważniejsze: jego pracę, jego uwagę, jego miłość do świata, jego uparte codzienne „robię dalej”.

Bo Van Gogh nie tylko cierpiał.

Van Gogh pracował.

I to mnie chyba porusza najmocniej.

To pełne oddanie się temu, co robił. Ta zgoda, że droga nie musi od razu dawać nagród. Ta dziwna, święta upartość człowieka, który nie ma gwarancji, nie ma publiczności, nie ma pewności, nie ma wygodnego życia, a jednak wstaje i maluje. Pisze listy. Szuka koloru. Patrzy na światło. Próbuje jeszcze raz. Zaczyna od nowa. Przegrywa i wraca do płótna.

W tym jest coś bardzo bliskiego każdemu, kto próbuje stworzyć własny świat.

Blog, obraz, dom, projekt, ideę, styl życia, sens, swoją małą wieżę nad jeziorem. Na zewnątrz ktoś może powiedzieć: „Po co?”. „Kto to będzie czytał?”. „Czy to ma sens?”. „Czy to się opłaca?”. „Czy to jest modne?”. „Czy to jest profesjonalne?”. A w środku jest odpowiedź, której nie da się udowodnić tabelką:

Bo muszę.

Bo coś we mnie chce zostać wypowiedziane.

Bo jeśli tego nie zrobię, jakaś część mnie będzie chodziła niewysłuchana.

Tak rozumiem oddanie Van Gogha.

Nie jako fanatyzm sukcesu. Raczej jako wierność wewnętrznemu głosowi. On nie miał tej dzisiejszej pewności siebie z poradników, tej błyszczącej narracji: „idę po swoje, świat mnie doceni”. U niego to było bardziej kruche, bardziej ludzkie. Czasem pełne zwątpienia. Czasem głodne. Czasem samotne. Ale jednak uparte.

I może właśnie dlatego działa na mnie do dziś.

Bo z młodości często pamiętamy nie to, co było rozsądne, lecz to, co nas rozpaliło.

Na studiach człowiek spotyka takie kamienie milowe. Książki, które nie są już tylko książkami, lecz znakami przy drodze. One mówią: istnieje inny sposób życia. Można potraktować siebie poważniej. Można poświęcić się czemuś nie dla poklasku, ale dlatego, że dusza rozpoznaje w tym swoje zadanie. Można nie zmarnować zachwytu.

Dla mnie Pasja życia była właśnie takim znakiem.

Nie pamiętam już, czy wtedy bardziej rozumiałem Van Gogha, czy bardziej chciałem rozumieć siebie przez Van Gogha. Pewnie jedno i drugie. Bo młodość ma tę piękną bezczelność, że cudze biografie czyta jak tajne listy do własnej przyszłości. Człowiek czyta o artyście w Prowansji, a tak naprawdę pyta: a ja? Co ja zrobię ze swoim życiem? Czy będę miał odwagę wybrać coś naprawdę? Czy tylko przejdę poprawnie przez kolejne etapy?

I dziś, po latach, gdy patrzę na jego obrazy, wraca nie tylko Van Gogh. Wraca też tamten młody ja. Student, który jeszcze nie wiedział, ile rzeczy się rozsypie, ile się zmieni, ile marzeń będzie musiało przejść przez realizm, ile razy trzeba będzie zaczynać od nowa. Ale który już przeczuwał, że są ludzie, książki i obrazy, które zostają na zawsze.

Ten sentyment jest piękny.

Sentyment nie musi oznaczać taniej nostalgii. Czasem sentyment jest formą wdzięczności. To pamięć o tym, że kiedyś coś nas poruszyło i dzięki temu staliśmy się trochę inni. Może nie od razu. Może nie spektakularnie. Ale gdzieś w środku przesunął się akcent. Świat zyskał nowy kolor.

Van Gogh jest dla mnie takim kolorem.

Żółtym, ale nie cukierkowym. Żółtym słoneczników, pól, rozgrzanych ścian, słońca, które nie pyta, czy jesteś gotowy. Żółtym, który jest radością i niepokojem jednocześnie. Bo u niego światło nie jest tylko przyjemne. Ono jest intensywne. Prawie za mocne. Jak życie, kiedy przestaje być teorią.

Widzę go czasem w Arles.

Nie jako postać historyczną, ale jako obraz wewnętrzny. Gorące powietrze. Droga. Kurz. Nasycone kolory. Pokój, w którym wszystko jest proste i zarazem pełne napięcia. Krzesło stojące jak samotny świadek. Stół. Łóżko. Ściana. Okno. Światło wpadające tak mocno, że człowiek ma ochotę zamknąć oczy, ale nie zamyka, bo boi się stracić widok.

I on, który patrzy.

Patrzy jak ktoś, kto wie, że świat zniknie, jeśli nie zostanie zobaczony naprawdę.

Jest w tym jakaś lekcja dla mnie.

By nie żyć zbyt letnio.

Nie chodzi o to, by wszystko przeżywać dramatycznie. Nie chodzi o to, by zamieniać życie w nieustanny płomień, bo człowiek by się spalił. Ale chodzi o to, by nie pozwolić, żeby dusza zasnęła w wygodzie obojętności. Żeby nie mówić za często: „normalne”, „zwykłe”, „nic takiego”. Bo może właśnie w tym „nic takim” ukrywa się najwięcej.

Dzień się budzi.

To jest wielkie zdanie.

Nie „zaczął się kolejny dzień”. Nie „trzeba ogarnąć sprawy”. Nie „co tam w kalendarzu?”. Tylko: dzień się budzi. Światło powoli dotyka rzeczy. Cienie cofają się niechętnie. Ptaki robią swoje pierwsze niepewne próby obecności. Kawa czeka. Powietrze ma zapach. Woda w jeziorze zbiera niebo. Człowiek jeszcze nie jest do końca sobą, ale już może wybrać, jak spojrzy.

Van Gogh wybrałby patrzenie intensywne.

Patrzenie, które nie tylko rejestruje, ale uczestniczy.

Może dlatego w jego obrazach wszystko wydaje się trochę w ruchu. Jakby rzeczy nie chciały być zamknięte w konturach. Jakby świat nieustannie stawał się przed oczami. Drzewa płoną zielenią. Niebo faluje. Ziemia oddycha. Światło ma ciężar. Gwiazdy krążą jak myśli, których nie da się zatrzymać.

Ktoś może powiedzieć: przesada.

Ale sztuka czasem jest po to, by przesadzić w stronę prawdy.

Bo nasze codzienne widzenie często zubaża świat. Mówimy „drzewo”, „niebo”, „dom”, „człowiek”, „kawa”, „droga” i już myślimy, że wiemy. A artysta przychodzi i mówi: nie wiesz. Patrz jeszcze raz. To drzewo przeżywa wiatr. To niebo jest twoim stanem duszy. Ten dom jest samotnością albo nadzieją. Ta twarz niesie historię. Ta droga prowadzi nie tylko gdzieś, ale w ciebie.

I nagle świat odzyskuje głębię.

W moim blogowym klimacie, w Beautiful MADNESS, Van Gogh pasuje jak ogień do świecy. Bo to jest piękne szaleństwo: czuć mocniej, widzieć więcej, nie zgadzać się na płaskie życie. Nie w sensie hałaśliwego buntu, ale w sensie wewnętrznej intensywności. Cichej, codziennej, upartej.

Może dlatego ten drugi obraz serii widzę jako noc nad jeziorem, ale noc nie spokojną. Noc z gwiazdami, które wirują. Mój avatar stoi na balkonie albo nad wodą. Na stole kawa, notes, może kilka dzikich kwiatów. W oddali góry, małe światła w oknach, miasteczko nad brzegiem. Niebo większe niż człowiek. Ale człowiek nie jest przytłoczony. On patrzy i czuje, że właśnie o to chodzi: być małym wobec wielkości świata, ale nie być martwym.

Być obecnym.

Jest w Van Goghu coś, co łączy się z moim własnym pragnieniem tworzenia. Nie chodzi o to, by porównywać się do geniuszy. To byłoby śmieszne i niepotrzebne. Chodzi o to, że każdy człowiek ma swoją małą formę oddania. Dla jednego to malowanie. Dla drugiego ogród. Dla trzeciego dom. Dla kogoś blog. Dla kogoś rozmowa. Dla kogoś pomaganie. Dla kogoś gotowanie zupy, która naprawdę ogrzewa. Dla kogoś pisanie długich tekstów, choć podobno nikt już długich tekstów nie czyta.

Ale może to nieprawda.

Może ludzie nie czytają długich tekstów wtedy, gdy są tylko długie. A czytają, gdy tekst jest miejscem. Gdy można do niego wejść jak do pokoju. Usiąść. Oprzeć łokcie o stół. Popatrzeć przez okno. Pobyć chwilę w czyimś świecie.

Van Gogh też tworzył miejsca.

Jego obrazy nie są tylko przedstawieniami. To są światy. Można wejść do pokoju w Arles. Można usiąść przy nocnej kawiarni. Można stanąć pod rozgwieżdżonym niebem. Można przejść przez pole pszenicy. Można spojrzeć na słoneczniki tak długo, aż przestaną być kwiatami, a staną się czymś jak słońca w wazonie.

I chyba właśnie dlatego jego twórczość nie starzeje się we mnie.

Bo ona nie prosi tylko o wiedzę. Ona prosi o wrażliwość.

Można znać daty i nic nie poczuć. Można nie znać dat i nagle zostać trafionym w serce przez żółć, błękit, linię, krzesło, spojrzenie autoportretu. Wiedza jest cenna, ale sama nie wystarczy. Są artyści, których trzeba czytać głową. Van Gogha trzeba też czytać skórą.

I może sercem, choć to słowo łatwo brzmi banalnie.

Ale nie boję się banału, jeśli banał prowadzi do prawdy.

Serce u Van Gogha nie jest różowym symbolem. Jest organem ryzyka. Czuć mocniej to znaczy być bardziej narażonym. Na zachwyt, ale i na ból. Na nadzieję, ale i na rozczarowanie. Na światło, ale i na jego brak. Nie da się otworzyć tylko na piękno, a zamknąć na cierpienie. Kto żyje z otwartymi oczami, widzi jedno i drugie.

Może dlatego jego życie tak boli.

Ale jego obrazy nie są tylko bólem. One są dowodem, że nawet ból może przejść przez kolor i stać się czymś, co karmi innych po latach. To jest dla mnie tajemnicze i wielkie. Człowiek żył krótko, szarpał się, tęsknił, pracował, cierpiał, szukał — a potem zostawił światu obrazy, które nadal budzą ludzi do widzenia.

Nie do wiedzy.

Do widzenia.

Kiedy myślę o nim dzisiaj, w niedzielę, nie chcę robić z niego pomnika. Pomniki są zimne. Van Gogh powinien być raczej jak rozgrzana ściana w południe. Jak list pisany szybko, z potrzeby serca. Jak farba jeszcze mokra. Jak człowiek, który idzie przez dzień i nagle zatrzymuje się, bo nie może znieść, że świat jest tak piękny i tak trudny jednocześnie.

Może w tym jest jego pasja życia.

Nie w tym, że życie było dla niego łatwe. Nie w tym, że wszystko umiał pogodzić. Ale w tym, że do końca próbował znaleźć formę dla swojego odczuwania. Nie pozwolił, żeby świat przeszedł przez niego bez śladu. Każdy zachwyt, każdy niepokój, każda żółć, każdy błękit, każdy gest pędzla mówiły: byłem tutaj. Czułem. Patrzyłem. Szukałem.

To jest bardzo dużo.

Może więcej niż wiele uporządkowanych biografii.

I teraz, po latach, gdy wracam do Van Gogha, wracam też do własnej młodości. Do studenckiego olśnienia. Do tamtego uczucia, że życie nie powinno być tylko poprawnym przejściem od punktu do punktu. Że trzeba mieć w sobie jakieś swoje pole pszenicy. Jakiś własny żółty. Jakąś gwiaździstą noc. Coś, czemu człowiek pozostaje wierny, nawet jeśli świat nie zawsze rozumie.

Dla mnie dziś może tym czymś jest Beautiful MADNESS.

Ten blog, te obrazy, te długie eseje, ta osobista mitologia. Trochę kawa, trochę jezioro, trochę niedziela, trochę Jung, trochę Van Gogh, trochę ja — człowiek próbujący nie przeoczyć własnego życia. Może to brzmi niemodnie. Ale trudno. Van Gogh też nie był człowiekiem „w trendzie”. Był człowiekiem w ogniu.

A ja nie chcę żyć tylko w trendach.

Chcę czasem żyć w obrazie.

W takim obrazie, gdzie rano światło wchodzi przez okno, a człowiek jeszcze nie wie, co przyniesie dzień, ale już czuje, że coś jest święte w samym fakcie istnienia. Gdzie kawa nie jest tylko kawą, bo jest początkiem rozmowy ze światem. Gdzie słońce nad górami nie jest tylko pogodą, ale przypomnieniem, że wciąż można się zachwycić. Gdzie kolor nie jest dodatkiem, ale sposobem oddychania.

Może dziś właśnie tego potrzebuję.

Nie kolejnej informacji.

Nie kolejnej rady.

Nie kolejnego planu.

Tylko wejścia w świat Van Gogha na chwilę. W jego poranek, jego słońce, jego gorący klimat, jego niepokój, jego pracę, jego czułość wobec prostych rzeczy. Chcę pobyć w tym, że życie może być trudne, a jednak nasycone. Że samotność może boleć, ale też otwierać oczy. Że praca twórcza może być drogą, nie dekoracją. Że zachwyt jest poważną sprawą.

I że może warto czasem czuć mocniej.

Nie po to, by się spalić.

Ale po to, by nie wystygnąć.

Bo chyba każdy z nas ma w sobie takie miejsce, które kiedyś było bardziej żywe. Miejsce młode, studenckie, chłonne, gotowe wierzyć, że książka może zmienić życie. I może ono nie zniknęło. Może tylko czeka, aż znowu pokażemy mu słońce. Aż postawimy przed nim słoneczniki. Aż pozwolimy mu popatrzeć w gwiazdy bez pośpiechu.

Van Gogh mówi do tego miejsca.

Nie słowami wykładu.

Kolorem.

Światłem.

Ruchem nieba.

Żółtym, który jest prawie modlitwą.

Błękitem, który nie daje spać.

I tym cichym, upartym przypomnieniem:

patrz.

Jeszcze raz.

Mocniej.

Bo świat nie jest tylko do przejścia.

Świat jest do przeżycia.